KHODA. Transformizm

Wielokanałowa instalacja wideo / Multichannel video installation

Artystyczna część rozprawy doktorskiej / Artistic part of doctoral thesis

7×4m, PGS Sopot 02.2024 / Projekcje na elewacjach budynków, Gdańsk 2023, kurator: Małgorzata Jankowska.

Jako część artystyczna mojej pracy doktorskiej, zajmuję się kompleksowym procesem twórczym złożonym z różnorodnych działań mających na celu stworzenie wielokanałowej instalacji wideo. Celem tego projektu jest inicjacja procesu transformacji jego uczestniczek: trójki kobiet z dziećmi z Ukrainy.

KHODA (Charkowska Okręgowa Państwowa Administracja) — projekt dedykowany ukraińskim kobietom i ich dzieciom, które uciekając przed wojną znalazły tymczasowe schronienie w Gdańsku. Walentina i Bohdana, Tatiana, Wiktoria i Anna, w instalacji wideo stanowiącej główny element wystawy, ulegają symbolicznej transformacji z uchodźczyń w superbohaterki, których umiejętności i siła związane z pokonywaniem trudności zostają podniesione do rangi supermocy.

Celem jest sprowokowanie zmiany postrzegania siebie przez uczestniczki projektu. Podczas pracy nad projektem przechodzą one transformację z uchodźczyń do bohaterek filmu oraz do postaci superbohaterek — osoby z nadzwyczajnymi mocami, które umożliwiają im przenikanie przez ściany budynków, pokonywanie przestrzeni w okamgnieniu i osiąganie nadludzkich rozmiarów, a dzięki temu stają się w dwójnasób obecne oraz widoczne w naszej wspólnej przestrzeni.

Proces

Skala kadrów i tempo filmowych portretów wyświetlanych najpierw na budynkach gdańskich kamienic, a następnie w galerii, sprawiają, że kobiety pozycjonujące się w tymczasowych domach dryfują przez pozornie bezpieczny Gdańsk i zniszczony działaniami wojennymi budynek KHODA. Nieustanny ruch kamery wydaje się cofać je w przeszłość, w samo centrum zniszczeń i gruzowisk symbolizujących niekończący się terror i grozę, ale kobiety patrzą przed siebie, wypowiadając słowa nadziei i wdzięczności.

Superbohaterki — świadczynie i ofiary wojny mimo stanu zawieszenia pomiędzy czasem a przestrzenią, trwają na stanowiskach, chroniąc i organizując nowe życie, radząc sobie z nadzwyczajnymi trudnościami i niepewnością, strachem o wszystko co jest im drogie i bliskie. W świecie, który jak pisze Alvin Toffler pogrąża się w plemiennych nienawiściach, dewastacji planety i wojnach, to kobiety są tymi, które dokonują przemiany mimo wszystko. Jednocześnie są tu na zawsze naznaczone traumatyczną historią, uwikłane w konstrukty władzy, która nadzoruje, kontroluje.

Technika: AI jako narzędzie percepcji

Materiał wizualny: rejestracja wideo zniszczonych wnętrz budynku KHODA zbombardowanego przez rosyjskie rakiety 1 marca 2022 roku — autorstwa Sergieja Stecenki.

Zarejestrowane dokumentalne ujęcia poddaję specyficznej modyfikacji. Dokonuję subtelnej ingerencji przy pomocy sztucznej inteligencji, rozciągam wideo w czasie, uzyskując efekt superzwolnienia, gdzie ruch kamery staje się ledwo zauważalny, pozwalając na medytatywne, niezwykle dokładne śledzenie zmieniających się fragmentów opustoszałych wnętrz. Proces polega na wygenerowaniu nieistniejących klatek wideo — SI opierając się na istniejącej informacji wizualnej, dodaje nowe doskonale realistyczne klatki pomiędzy już zapisanymi na filmie. Ruchomy obraz osiąga efekt „zamrożenia czasu”. A my możemy zobaczyć to, co inaczej uciekłoby naszej uwadze. Zabieg ten uzbraja naszą percepcję w paranaukowe narzędzie do prześledzenia śladów gwałtownej zmiany stanu rzeczy.

Zaufanie i prywatność

Razem z moją żoną Tamarą zbudowaliśmy głęboką relację opartą na zwykłej ludzkiej solidarności i chęci udzielenia im pomocy w sytuacji, w jakiej się znalazły. Otwarcie naszych drzwi i serc dla tych rodzin było naturalną reakcją na ich potrzeby po przyjeździe do Gdańska w wyniku konfliktu na Ukrainie. Te prywatne kontakty, rozmowy, wspólnie spędzony czas stały się rodzajem preludium do bardziej formalnego etapu realizacji zdjęć w ich tymczasowych domach. Wszystko to miało kluczowe znaczenie dla głębokości i autentyczności projektu.

Budynek KHODA — 5 transformacji

Gmach w stylu stalinistycznym imperialnym wybudowano w aktualnej wersji w 1954 roku. To już 5. wersja budowli w tym miejscu:

1897–1899 — neorenesans, siedziba ziemiaństwa guberni.
1914 — rozbudowa o dwupiętrowe skrzydło ze strony południowej.
1931 — przebudowa pod siedzibę partii komunistycznej w stylu konstruktywizmu. Architekt Jakow Steinberg zdecydował, że pozostawi część elewacji gmachu ziemiaństwa.
1932 — ozdobne elementy historycznej elewacji odpadły, podjęto decyzję utrzymania budynku w całości w stylu konstruktywistycznym.
1943 — zniszczenie w wyniku działań wojennych.
1954 — nowy gmach wg projektu Beniamina Kostenki i Wladimira Orehova. Ocalałe elementy fundamentów poprzednich budowli wykorzystane do wzniesienia aktualnego budynku.
1 marca 2022 — 2 rosyjskie rakiety Kalibr z 7-minutową przerwą pomiędzy wybuchami zniszczyły częściowo gmach. 24 osoby zginęły.

Paradoksalnie rosyjskie rakiety dokonały desowietyzacji wnętrza budynku ukraińskiej administracji, zrywając ze ścian dekoracyjne pięcioramienne gwiazdy.

Imperatyw moralny

Moja praca „Transformizm — KHODA” staje się nie tylko badaniem artystycznym, ale i moralnym imperatywem. To jest moja próba opozycji wobec zła przez tworzenie, przez zaangażowanie i przez prawdę. To jest moja próba zastosowania sztuki jako narzędzia świadomej transformacji w obliczu świata, który jest coraz bardziej skażony przez te zbrodnie i zło.

Dokumentacja

Tryptyk fotograficzny “KHODA. Valentina i Bohdana”, 130×100 cm. Foto: T. Wyrzykowska, 2024.
Tryptyk fotograficzny “KHODA. Tatiana”, 130×100 cm. Foto: T. Wyrzykowska, 2024.
Tryptyk fotograficzny “KHODA. Wiktoria i Anna”, 130×100 cm. Foto: P. Wyrzykowski, 2023.
Dokumentacja projekcji wideo, ul. Śluza, Gdańsk, 2023. Foto: P. Wyrzykowski.

Wideo: https://www.youtube.com/embed/dSbo2Qfi5WU

Piotr Wyrzykowski, “Transformizm — potencjalna siła sztuki”, rozprawa doktorska, ASP Gdańsk, 2022-2023. Promotor: prof. Robert Florczak. Promotor naukowy: prof. dr hab. Małgorzata Jankowska.